İç kuvvetler ve yer şekillerinin oluşumu

Neden önemli?

İç kuvvetler ve yer şekillerinin oluşumu, TYT'de yalnız bir tanımı hatırlama konusu değildir. Soruyu doğru sınıflandırmak, kanıt veya işlem adımını seçmek ve sonucu kontrol etmek için kullanılır. Bu derste özellikle i̇ç kuvvetlerin enerji kaynağını açıklamak; orojenez ve epirojenezi ayırmak; fay, kıvrım ve volkanik şekilleri tanımak becerilerini birlikte geliştireceksin.

Kavram haritası ve öğrenme sırası

Önce İç kuvvetler kaynağını Dünya’nın iç enerjisinden alır ile temel çerçeveyi kur; ardından başlıkları sırayla ilişkilendir ve Deprem riski süreç ve yerleşme birlikte değerlendirilerek anlaşılır bölümünde bilgiyi soruya dönüştür. Aşağıdaki sıra, konuyu parça parça değil birbirine bağlı bir sistem olarak görmene yardım eder.

1. 1. İç kuvvetler kaynağını Dünya’nın iç enerjisinden alır
2. 2. Dağ oluşumu kıvrılma ve kırılmayla gerçekleşebilir
3. 3. Geniş alanlı dikey hareket kıta ölçeğinde denge arar
4. 4. Deprem riski süreç ve yerleşme birlikte değerlendirilerek anlaşılır

İç kuvvetler kaynağını Dünya’nın iç enerjisinden alır

Manto hareketleri ve levha tektoniği yerkabuğunda gerilme, sıkışma ve yükselme oluşturur. Bu süreçler çok uzun zamanda da, deprem ve volkanik etkinlik gibi kısa olaylarla da yüzeyi değiştirebilir.

Dağ oluşumu kıvrılma ve kırılmayla gerçekleşebilir

Esnek tortul tabakalar yan basınca uğradığında kıvrım dağları; sert kütleler kırıldığında horst ve grabenler oluşur. Antiklinal kıvrımın yükselen, senklinal alçalan bölümüdür. Horst yükselen, graben çöken bloktur.

Geniş alanlı dikey hareket kıta ölçeğinde denge arar

Karaların geniş ölçekte yükselip alçalması epirojenezdir. Kara yükselirse deniz göreli olarak çekilir, regresyon; kara alçalırsa deniz ilerler, transgresyon gözlenebilir. Bu hareket dağ oluşumundan daha geniş ve yavaş karakterlidir.

Deprem riski süreç ve yerleşme birlikte değerlendirilerek anlaşılır

Tektonik depremler fay hatları ve levha sınırları çevresinde yoğunlaşır. Tehlike fiziksel olayın olasılığını, risk ise nüfus, yapı kalitesi ve hazırlık gibi unsurlarla oluşabilecek kaybı içerir. Aynı büyüklükte deprem farklı yerlerde farklı sonuç doğurabilir.

TYT sorusunda uygulama protokolü

1. Görevi belirle: Soru kökünün senden tanım, ilişki, işlem, çıkarım veya karşılaştırma türlerinden hangisini istediğini yaz.
2. Ayırıcı ölçütü seç: Bu dersteki başlıklardan hangisinin soruyu diğer benzer sorulardan ayırdığını belirle.
3. Kanıtı göster: Metindeki ifade, matematiksel adım, kavramsal ilişki veya deney verisini açıkça işaretle.
4. Sonucu denetle: Cevabın soru kökündeki bütün koşulları karşılayıp karşılamadığını ve başka bir seçeneğin de doğru olup olamayacağını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

• İç kuvvetleri yalnız depremden ibaret görmek
• Horst ile grabeni karıştırmak
• Tehlike ve risk kavramlarını eşitlemek
• Bütün dağları aynı oluşumla açıklamak

Bu hatalardan birini yaptığında yalnız doğru cevabı okumakla yetinme. Hatanın hangi adımda başladığını yaz ve aynı ölçütü yeni bir örnekte yeniden uygula.

15 dakikalık uygulama

1. Kıvrım ve kırık dağlarını şemayla karşılaştır.
2. Epirojenez sonucu kıyı değişimini çiz.
3. Bir deprem riskini fiziksel ve beşerî unsurlara ayır.
4. Dünya deprem kuşaklarını levhalarla ilişkilendir.

Uygulama sonunda her adımın yanına “yardımsız yaptım”, “ipucuyla yaptım” veya “yeniden çalışmalıyım” notlarından birini ekle. Bu ayrım, tekrar planını gerçek ihtiyaca göre kurmanı sağlar.

Notlara bakmadan kendine anlat

Aşağıdaki istemler pasif okumayı geri çağırma çalışmasına dönüştürür. Her birine iki veya üç cümleyle cevap ver; cevap veremediğin istemi doğrudan tekrar listene ekle.

• İç kuvvetlerin enerji kaynağını açıklamak konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Orojenez ve epirojenezi ayırmak konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Fay, kıvrım ve volkanik şekilleri tanımak konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.
• Deprem dağılışı ile levha sınırlarını ilişkilendirmek konusunu bir örnek üzerinden, notlarına bakmadan açıkla.

Ders özeti

• İç kuvvetler kaynağını Dünya’nın iç enerjisinden alır: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Dağ oluşumu kıvrılma ve kırılmayla gerçekleşebilir: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Geniş alanlı dikey hareket kıta ölçeğinde denge arar: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.
• Deprem riski süreç ve yerleşme birlikte değerlendirilerek anlaşılır: Bu başlığın temel kuralını, ayırıcı ölçütünü ve bir uygulama örneğini kendi cümlenle yeniden kur.

En kritik kontrol sorusu şudur: “Bu soruda doğru yöntemi seçmemi sağlayan ayırıcı ipucu neydi?” Bu soruya açık cevap veremiyorsan konu henüz otomatikleşmemiştir.